Wushu Việt Nam tại Asiad: bốn tấm huy chương, một suất chung kết và bức tường chưa đổ

Trong khoảng lặng giữa hai lượt trận, tôi đếm được bốn lần ban tổ chức xướng tên vận động viên lên bục nhận huy chương. Ba trong bốn lần ấy, người bước lên vừa mới thua. Không có tiếng vỗ tay nào đủ lớn để lấp khoảng cách giữa hai hàng ghế trên khán đài, nơi các huấn luyện viên ngồi im, tay còn cầm tờ giấy ghi điểm chưa kịp gấp. Tôi ngồi ở khu vực báo chí, cách sàn đấu chừng hai mươi mét, ghi lại từng cái tên theo đúng thứ tự loa phát ra. Người cuối cùng trong danh sách ấy vừa thắng trận của mình — và anh ta là võ sĩ Việt Nam duy nhất trong ngày còn giữ được quyền tự quyết về màu tấm huy chương.

Đó là chi tiết tôi giữ lại, không phải con số tổng kết đọc được trên bảng tin sau buổi thi đấu. Khán đài vắng mà tim vẫn đập từng nhịp. Ngày 23 tháng 9, wushu Việt Nam khép lại buổi thi đấu với bốn tấm huy chương đồng, một suất vào chung kết đồng nghĩa ít nhất là huy chương bạc, và tròn một ngày phía trước để xác định tấm huy chương ấy sẽ mang màu gì.

Hai môn trong cùng một cái tên

Wushu ở đấu trường châu lục không phải một môn duy nhất. Nó là hai môn gộp dưới cùng một mái nhà hành chính, với hai hệ thống chấm điểm khác hẳn nhau, hai kiểu vận động viên khác hẳn nhau, và hai cách đọc kết quả cũng khác hẳn nhau.

Sanda là phần đối kháng. Hai võ sĩ vào sàn thi đấu, được phép đấm, đá, và — điểm khác biệt quan trọng nhất so với các môn đối kháng chuyên nghiệp mà phần lớn khán giả quen xem — được phép vật ngã và quật ngã từ tư thế đứng. Không có đấu vật dưới sàn. Điểm được tính theo đòn hợp lệ, các tình huống làm đối phương ngã, và lỗi của đối phương. Một cú quật sạch được tính nặng hơn nhiều so với một cú đấm trúng đích thông thường. Vì thế, một võ sĩ sanda giỏi chưa chắc là một võ sĩ kickboxing giỏi, và chiều ngược lại cũng đúng. Hai bộ luật không dịch được sang nhau, và mọi so sánh bắc cầu giữa chúng đều là suy diễn.

Taolu là phần biểu diễn. Không có đối thủ. Võ sĩ thực hiện một bài quyền hoặc một bài binh khí theo quy định, hội đồng giám khảo chấm trên hai trục: độ khó của động tác và chất lượng thực hiện. Không có hiệp phụ, không có đối kháng trực tiếp. Một tấm huy chương taolu là kết quả của một khoảng điểm, và khoảng điểm chỉ có nghĩa khi đặt cạnh khoảng điểm của người xếp trên.

Ở kỳ đại hội này, ban tổ chức chia nội dung wushu thành hai nhóm ấy. Và cách ban tổ chức trao huy chương cho nhóm thứ nhất là chi tiết quyết định toàn bộ cách đọc bảng thành tích của đoàn Việt Nam trong ngày 23 tháng 9.

Bốn suất bán kết, ba trận thua

Đoàn Việt Nam bước vào vòng bán kết sanda với bốn suất: Đinh Văn Tâm ở hạng 56kg nam, Hứa Văn Doan ở hạng 60kg nam, Nguyễn Khắc Kiên ở hạng 65kg nam, và Nguyễn Thị Thu Thủy ở hạng 60kg nữ. Bốn suất bán kết ở một nội dung bị giới hạn số đăng ký theo từng hạng cân là một chỉ dấu về chiều sâu, không phải một lần may. Muốn có bốn người vào đến vòng này, một chương trình quốc gia phải có ít nhất bốn võ sĩ đủ trình độ vượt qua hai vòng đấu loại liên tiếp.

Đinh Văn Tâm thắng Fereddy Sinaga của Indonesia ở hạng 56kg. Trong bốn trận bán kết, đây là trận duy nhất Việt Nam thắng. Kết quả ấy đưa anh vào chung kết, đồng nghĩa tấm huy chương bạc đã nằm trong tay, và màu của nó chỉ được quyết định vào ngày 24 tháng 9. Ở hạng 56kg — hạng nhẹ nhất trong nhóm thi đấu của đoàn — đây là tín hiệu rõ nhất về phong độ.

Ba trận còn lại, Việt Nam thua. Và ba trận thua ấy vẽ ra một thứ bậc không hề ngẫu nhiên.

Nguyễn Thị Thu Thủy thua Zhang Xiaoyu của Trung Quốc ở bán kết hạng 60kg nữ. Hứa Văn Doan thua Tang Sishuo của Trung Quốc ở bán kết hạng 60kg nam. Nguyễn Khắc Kiên thua Shoja Panahigelehkolaei của Iran ở bán kết hạng 65kg nam.

Hai trận thua Trung Quốc, một trận thua Iran. Đây là trật tự đã tồn tại nhiều năm ở sanda châu Á, và không có gì mới để nói thêm về nó, ngoại trừ việc nó vẫn đúng. Trung Quốc là bức tường. Iran là thế lực có nền tảng vật lý cổ truyền, và hạng 65kg là nơi nền tảng ấy phát huy rõ nhất.

Chiến thắng trước Fereddy Sinaga có một ý nghĩa riêng, nhỏ nhưng cụ thể. Indonesia là đối thủ cùng vùng trong nhóm các nước Đông Nam Á có truyền thống wushu, và việc Đinh Văn Tâm vượt qua một đại diện Indonesia ngay tại vòng bán kết cho thấy ở hạng cân này, Việt Nam đang đứng trên phần lớn các đối thủ cùng khu vực. Đó là một vị trí quen thuộc. Vấn đề luôn nằm ở bước tiếp theo.

Điều đáng chú ý nằm ở chỗ khác: không có dữ liệu kỹ thuật nào trong bản kết quả cho phép nói ba trận thua ấy diễn ra theo cách nào. Không số lần ra đòn, không tỷ lệ chính xác, không số cú quật thành công, không thời điểm mất điểm. Chúng ta biết ai thắng, không biết vì sao. Với một người làm nghề đọc lại băng ghi hình, khoảng trống đó đáng lo hơn bản thân kết quả.

Quy tắc trao huy chương mà không ai nhắc

Ở các nội dung đối kháng thi đấu theo nhánh, hai võ sĩ thua bán kết đều nhận huy chương đồng. Không có trận tranh huy chương đồng. Quy tắc này tồn tại ở nhiều môn trong hệ thống đại hội, và nó có một hệ quả cơ học rất cụ thể: số huy chương của một đoàn trong một ngày thi đấu có thể tăng lên mà không cần thêm một trận thắng nào.

Ngày 23 tháng 9, Việt Nam nhận ba tấm huy chương đồng từ ba trận bán kết thua. Cả ba tấm ấy được tra theo quy tắc, không phải theo một trận tranh huy chương. Đó là sự thật khô khan của thể thức, không phải một lời hạ thấp thành tích.

Nhưng nó buộc người đọc phải tách hai con số ra khỏi nhau. Con số bốn suất bán kết nói về chiều sâu chương trình. Con số ba tấm huy chương đồng nói về thể thức trao giải. Trộn hai con số ấy thành một câu chuyện duy nhất sẽ tạo ra một ấn tượng sai về khoảng cách giữa Việt Nam và nhóm dẫn đầu châu lục.

Một con số sai có thể xóa cả một mùa bóng. Ở đây không có con số nào sai. Chỉ có một con số đúng bị đọc sai.

Trường hợp Dương Thúy Vi

Tấm huy chương thứ tư trong ngày đến từ taolu, nội dung kiếm và thương, do Dương Thúy Vi giành được. Cô được mô tả là cựu binh của đội tuyển, và đây là chi tiết duy nhất trong toàn bộ bản kết quả cho phép nói bất cứ điều gì về trạng thái của một vận động viên.

Taolu không có đối thủ, nên không thể đánh giá bằng logic thắng thua. Cách đọc đúng là đọc khoảng điểm: võ sĩ này mất bao nhiêu điểm ở phần thực hiện, mất bao nhiêu ở phần độ khó, và khoảng cách với người xếp trên là bao nhiêu. Bản kết quả không cung cấp những con số đó. Vì vậy, thứ có thể nói một cách chắc chắn chỉ là: một võ sĩ ở giai đoạn sau của sự nghiệp, trong một nội dung bị Trung Quốc chi phối gần như tuyệt đối, vẫn giành được một vị trí trên bục.

Với taolu, yếu tố quyết định độ bền sự nghiệp không phải khả năng chịu đòn mà là khả năng giữ các động tác nhào lộn có độ khó cao qua nhiều năm. Những cú bật nhảy và những lần tiếp đất mới là thứ bào mòn đầu gối và mắt cá. Một võ sĩ được gọi là cựu binh thường đang chuyển dịch từ chỗ dựa vào độ khó tối đa sang chỗ dựa vào chất lượng thực hiện. Tấm huy chương đồng này, nếu đúng như vậy, có giá trị về độ ổn định nhiều hơn là về đỉnh cao.

Điều này đặt ra một câu hỏi mà bản kết quả không trả lời được: sau tấm huy chương này, đội tuyển taolu Việt Nam đang có người kế nhiệm chưa, hay đang dồn toàn bộ vốn vào một cá nhân?

Góc nhìn ngược: cơn mưa hay cơn mưa chữ

Cách đóng khung phổ biến cho một ngày thi đấu như thế này là "cơn mưa huy chương". Cụm từ ấy nghe đẹp, và nó chứa một sự thật: bốn tấm huy chương trong một ngày là con số không tồi với bất kỳ đoàn nào ở bất kỳ kỳ đại hội nào.

Nhưng cụm từ ấy cũng che đi hai điều.

Thứ nhất, ba trong bốn tấm huy chương được bảo đảm bởi thể thức chứ không được bảo đảm bởi một chiến thắng. Một ngày mà đoàn có bốn tấm huy chương, trong đó ba tấm đến từ thất bại, là một ngày tốt về mặt chiều sâu lực lượng và trung tính về mặt đối đầu đỉnh cao. Đọc nó như một bước nhảy vọt về trình độ là đi quá xa so với dữ liệu.

Thứ hai, cách đọc theo số lượng huy chương có một loại nhiễu giống như cách thị trường chuyển nhượng bị nhiễu bởi tiếng ồn quanh các thương vụ. Số lượng tăng lên tạo cảm giác năng lực tăng lên, trong khi hai thứ đó vận động theo hai trục khác nhau. Một chương trình có thể tăng số huy chương nhờ mở rộng lực lượng ở nhiều hạng cân, mà vẫn giữ nguyên khoảng cách với nhóm dẫn đầu ở trận đấu quyết định.

Cùng lúc đó, có một cám dỗ khác đối với người viết về sanda: coi kết quả sanda như một chỉ báo về năng lực đối kháng chuyên nghiệp. Không có cơ sở nào cho việc đó. Bộ luật có vật cho phép một võ sĩ thắng bằng những pha quật ngã, trong khi bộ luật không cho vật loại bỏ toàn bộ vũ khí ấy. Một võ sĩ vô địch sanda có thể gặp rất nhiều khó khăn trong một trận kickboxing, và một võ sĩ kickboxing hàng đầu có thể bị quật ngã liên tục trên sàn sanda. Kết quả ở đây chỉ nói về sanda.

Cuối cùng, có một khoảng trống dữ liệu mà tôi phải nói thẳng, vì nó liên quan đến cách tôi làm nghề. Bản kết quả không có bất kỳ chỉ số hiệu suất nào: không số đòn ra, không tỷ lệ trúng đích, không số lần quật thành công, không phân bổ điểm theo hiệp. Với các môn đối kháng, việc thiếu những chỉ số này khiến mọi nhận định về phong độ trở thành suy đoán từ kết quả cuối cùng. Tôi viết chậm vì trận đấu đã dạy tôi đọc kỹ. Ở đây, thứ tôi đọc kỹ được chỉ là cấu trúc của bảng đấu và trật tự của những cái tên.

Trong chín năm theo dõi các giải đấu võ thuật, tôi học được một điều lặp đi lặp lại: những chỉ số được truyền thông yêu thích nhất thường là những chỉ số dễ đo nhất, không phải những chỉ số nói được nhiều nhất. Số lần ra đòn đẹp trên bảng tin. Số lần quật thành công mới là thứ quyết định trận đấu. Nhưng chỉ số thứ hai hiếm khi được công bố đầy đủ.

Điều đáng theo dõi tiếp

Ngày 24 tháng 9, Đinh Văn Tâm bước vào trận chung kết hạng 56kg nam. Anh đã chắc chắn có bạc. Màu còn lại phụ thuộc vào một người chưa được xác định trong bản kết quả, và nếu người đó đến từ Trung Quốc hoặc Iran, xác suất nghiêng về phía đối thủ theo đúng trật tự đã hình thành ở ba trận bán kết.

Sau đó, câu chuyện sẽ chuyển sang một giai đoạn ít được chú ý hơn nhiều. Hệ thống thể thao quốc gia vận hành theo chu kỳ huy chương: suất tập trung đội tuyển, chế độ hỗ trợ, và mức thưởng đều gắn với kết quả ở các kỳ đại hội. Những võ sĩ vào đến bán kết rồi dừng lại thường nhận được sự chú ý trong vài tuần, sau đó là một chu kỳ tái tuyển chọn mà kết quả của nó không bao giờ xuất hiện trên bảng tin. Nếu muốn kiểm chứng xem ngày 23 tháng 9 có thật sự là một bước tiến của wushu Việt Nam hay chỉ là một ngày đẹp của một thể thức trao giải, cách tốt nhất là theo dõi danh sách đội tuyển của mùa giải kế tiếp và các quyết định hỗ trợ sau đại hội.

Một tấm huy chương đồng không nói lên điều gì về tương lai. Việc một chương trình có giữ được bốn suất bán kết ấy trong hai năm tới hay không thì có.

Im lặng cũng là một tư liệu. Khoảng lặng giữa hai lượt trận trên khán đài ngày 23 tháng 9 là khoảng lặng của một chương trình đang đứng đúng ở vị trí của mình: đủ mạnh để không bị loại sớm, chưa đủ mạnh để phá bức tường ở trận quyết định. Bức tường ấy không đổ trong một buổi chiều. Nó cũng không đổ trong một kỳ đại hội.