Võ thuật Việt Nam và vết sẹo vô hình: Khi an toàn võ sĩ vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ

Đêm trước ngày cân chính thức, tôi ngồi trong một phòng tập nhỏ ở Bình Dương, nhìn một võ sĩ trẻ quấn mình trong ba lớp áo khoác dày giữa trời tháng Sáu. Anh chạy tại chỗ trong căn phòng đóng kín, miệng ngậm một thanh kim loại để kích thích nước bọt, không uống một giọt nước suốt nhiều giờ liền. Đồng hồ điểm mười một giờ đêm. Trên chiếc cân điện tử, con số còn cách hạn mức 2,3kg. Sáng hôm sau, anh phải đứng trước ban tổ chức để cân chính thức. Khoảnh khắc đó, tôi hiểu vì sao mỗi võ sĩ bước lên sàn đấu đều mang theo một vết sẹo, có vết nhìn thấy được trên gương mặt, có vết chỉ hiện lên trong máu và trong những đêm thức trắng như thế này. Đó là hình ảnh tôi đã chứng kiến không dưới mười lần trong nhiều năm theo dõi võ thuật thi đấu. Và nó dẫn tôi đến một câu chuyện lớn hơn: liệu nền võ thuật Việt Nam đã sẵn sàng bảo vệ những con người bước lên sàn đấu hay chưa? Trong khoảng mười năm trở lại đây, võ thuật thi đấu ở Việt Nam đã bước sang một trang mới. Quyền anh chuyên nghiệp có thêm nhiều sự kiện, những gương mặt như Trương Đình Hoàng hay Nguyễn Thị Tâm từng đưa tên tuổi Việt Nam ra đấu trường châu lục. MMA tìm được chỗ đứng trên truyền hình, còn các môn võ cổ truyền lẫn võ hiện đại ngày càng thu hút lớp trẻ. Nhưng đằng sau những đêm thi đấu đông khán giả là một khoảng trống ít ai nhắc tới: quản lý an toàn võ sĩ. Câu chuyện cắt cân chỉ là phần nổi của tảng băng. Bên dưới mặt nước là chấn thương não tích tụ, là những kỳ nghỉ hưu không có lương hưu, là những võ sĩ phải quay lại sàn đấu vì cơm áo dù cơ thể đã lên tiếng từ chối. Trong võ thuật, cắt cân là biến số có sức dự báo cao nhất về những biến cố sức khỏe nghiêm trọng. Cách làm phổ biến là giảm cân cấp tốc bằng mất nước: nhịn uống, xông hơi, mặc đồ bảo hộ khi tập để đưa trọng lượng cơ thể xuống dưới hạn mức hạng cân trong vòng hai mươi tư giờ trước lúc cân. Sau khi đạt chuẩn, võ sĩ bù nước trong vài giờ để lên sàn với thể trạng tốt nhất có thể. Nhưng cơ thể con người không thể chịu đựng việc mất nước nghiêm trọng một cách vô hại. Suy thận, tiêu cơ vân và những ca ngất xỉu ngay tại bàn cân từng xảy ra ở nhiều quốc gia. Với một võ sĩ trẻ Việt Nam, người có thể chưa từng được tiếp cận với chuyên gia dinh dưỡng thể thao và chưa có bác sĩ riêng theo sát trong suốt quá trình chuẩn bị, nguy cơ ấy nhân lên gấp nhiều lần. Một vấn đề ít được bàn tới là sự đa dạng về bản chất thi đấu của các môn võ tại Việt Nam. Có những môn đối kháng trực tiếp, nơi thắng thua quyết định bằng đòn đánh trúng đích. Lại có những nội dung biểu diễn, nơi điểm số dựa trên độ khó động tác và chất lượng trình diễn, chẳng hạn các bài quyền trong võ cổ truyền. Hai nhóm này cần hai cách tiếp cận an toàn hoàn toàn khác nhau. Nhưng trên thực tế, cách quản lý đôi khi bị gộp lại thành một. Một võ sĩ đối kháng cần được sàng lọc chấn thương não, còn một vận động viên biểu diễn quyền cần được bảo vệ khớp và cột sống trước động tác độ khó cao. Dùng cùng một bộ tiêu chuẩn cho cả hai là cách chắc chắn rằng cả hai đều không được bảo vệ đúng mức. Tôi từng chứng kiến một huấn luyện viên tự hào nói rằng học trò của mình giảm được năm cân trong hai ngày, như thể đó là một tấm huy chương. Nhưng vết sẹo nhà vô địch không được tạo ra bằng cách ép cơ thể đến bờ vực suy kiệt ngay trước ngày thi đấu. Ở các nền võ thuật phát triển, người ta đã lượng hóa được quy mô vấn đề. Tỷ lệ võ sĩ gặp biến cố sức khỏe liên quan đến cắt cân được theo dõi sát sao, và những quy định như kiểm tra trọng lượng đột xuất trong trại tập huấn đã ra đời để chống lại việc mất nước cực đoan. Mô hình này chưa phổ biến ở Việt Nam. Nói cách khác, chúng ta đang thi đấu ở một sân chơi ngày càng chuyên nghiệp về hình thức, nhưng vẫn giữ cách quản lý an toàn ở mức bán chuyên. Khoảng cách đó chính là nơi những vết sẹo vô hình được sinh ra. Tuổi nghề trung bình của một võ sĩ chuyên nghiệp chỉ kéo dài trong vài năm đỉnh cao. Nếu trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, anh ta phải chịu đựng chấn thương não tích tụ mà không có cơ chế nghỉ ngơi bắt buộc, thì di sản để lại cho chính mình sẽ là gì? Ở đây, tôi muốn kiểm tra một niềm tin ăn sâu trong văn hóa võ thuật: rằng chịu đựng gian khổ là thước đo của bản lĩnh. Tôi hiểu và tôn trọng tinh thần ấy, bởi chính những đêm tập luyện không ngủ đã tạo nên giá trị của người võ sĩ. Nhưng có một ranh giới mong manh giữa kỷ luật và sự tự hủy hoại. Ép cơ thể mất nước để lên cân không phải là biểu hiện của ý chí sắt đá. Nó chỉ là một biện pháp tạm thời, một món nợ mà cơ thể sẽ thu hồi sau đó, đôi khi bằng những cách tàn nhẫn nhất. Nguy hiểm hơn, khi cộng đồng võ thuật ca ngợi việc đó như một huyền thoại, các võ sĩ trẻ sẽ tiếp tục đi theo con đường cũ, tin rằng đau đớn là điều bắt buộc để trở thành nhà vô địch. Tôi từng viết rằng vết sẹo nhà vô địch là nguyên liệu tạo nên vinh quang. Nhưng không phải mọi vết sẹo đều đáng tự hào. Có những vết sẹo sinh ra từ sự thiếu hiểu biết của một hệ thống, chứ không phải từ lựa chọn của người mang nó. Phân biệt được hai loại vết sẹo ấy là bước đầu tiên để bảo vệ thế hệ tiếp theo. Tôi viết bài này không phải để phủ nhận những gì võ thuật Việt Nam đã đạt được. Sự phát triển của một nền thể thao không được đo bằng số trận đấu, mà bằng cách nó đối xử với những người đã cống hiến sức khỏe của mình cho nó. Cần một hệ thống sàng lọc sức khỏe trước và sau mỗi trận đấu. Cần những chuyên gia dinh dưỡng đồng hành cùng võ sĩ trong quá trình chuẩn bị. Cần một cơ chế nghỉ ngơi bắt buộc, đặc biệt sau những trận thua bằng knockout. Và cần một nền tảng để võ sĩ bước vào tuổi nghỉ hưu với sự tôn trọng, chứ không phải với nợ nần và di chứng. Có những đêm không cần ngủ vì mơ ước của người khác đủ sáng để mình đi tiếp. Tôi đã thức nhiều đêm như thế với tư cách người quan sát. Nhưng chính những võ sĩ trên sàn mới là người thức trắng suốt sự nghiệp của mình. Nếu chúng ta yêu cầu họ đánh đổi thanh xuân cho những đêm vinh quang, thì ít nhất, chúng ta phải bảo đảm rằng họ có thể bước xuống sàn đấu còn nguyên vẹn. Từ Summoner's Rift đến thảm đấu võ thuật, mọi trận chiến đều gảy lên một bản ballad riêng. Nhưng bản ballad đẹp nhất là bản ballad mà người hát còn đủ sức để hát tiếp. Câu hỏi đặt ra cho võ thuật Việt Nam không phải là làm sao có thêm nhiều nhà vô địch, mà là làm sao để những người đã bước lên sàn có thể bước xuống với một tương lai trọn vẹn.